Rouwverwerking en verlies door Zelfdoding
In deze brochure kunt u informatie terugvinden over wat er kan gebeuren en welke emoties u kunt ervaren na het verlies van een dierbare. Achteraan kunt u hierbij ook informatie terugvinden over de verschillende hulpmogelijkheden die ter beschikking staan.
In onze hedendaagse maatschappij komen wij minder vaak met de dood in aanraking en leren we er niet mee omgaan. Er wordt weinig gepraat en nagedacht over de dood in ons dagelijks leven. Onze onbekendheid met de dood zorgt er dan ook voor dat we minder kans krijgen om ervaring op te doen met rouwverwerking, om te leren wat we erbij voelen en hoe we ermee kunnen leren omgaan. Het verlies van een dierbare is het verlies van een belangrijk deel van uw identiteit, van een geschiedenis die u samen had, van gedeelde ervaringen, van een gezamenlijke toekomst. De nabestaande staat voor de moeizame opdracht zich op één of andere manier aan te passen aan die veranderde situatie.
In een rouwproces kunnen onverachte en heel heftige gevoelens optreden. Bij rouwen gaat het niet om één gevoel maar om een vermenging en opeenvolging van intense gevoelens die tijd vragen om erdoor te geraken. Iedereen rouwt op zijn persoonlijke manier. Het rouwproces is voor iedereen uniek in tijd, reacties en gevoelens. Een rouwproces omvat veel verschillende emoties, gedachten en gedragingen. Hierna volgt een bespreking van bepaalde belevingen, emoties en gedragingen die kunnen ervaren worden alsook bepaalde kenmerken die vaak verband kunnen houden met het verwerken van een zelfdoding. De verschillende onderdelen van het rouwproces die worden beschreven, zullen elkaar vaak overlappen en de gevoelens en reacties kunnen op verschillende manieren ervaren worden bij verschillende mensen.
Het begin van het rouwproces
Het overlijden van een dierbare kan allereerst een schokreactie teweegbrengen. U kan zich verdoofd, wezenloos voelen alsof de realiteit nog niet helemaal doordringt. Het overlijden is zo ingrijpend, dat men het nog niet ten volle tot zich kan laten doordringen. ?Dit kan niet waar zijn!? is een vaak voorkomende reactie. De kans bestaat dat de nabestaande het gebeurde zal trachten te ontkennen. Het kan enige tijd duren voordat de nabestaande in staat is om volledig te beseffen dat de persoon werkelijk is overleden. Dat besef kan maar met stukjes en beetjes komen. Op sommige momenten kan het lijken alsof de dierbare er nog steeds is of dat hij of zij zo direct weer binnen zal komen. Op andere momenten weet u heel goed dat dit onmogelijk is en dat de dood onherroepelijk is. In de eerste weken of maanden kunnen het besef en de ontkenning elkaar afwisselen. Het zien van het lichaam van de overledene kan voor sommigen een belangrijke eerste stap zijn om de realiteit van wat er is gebeurd te laten doordringen. Ook de begrafenis kan een moment zijn waarop de werkelijkheid van het overlijden bewuster wordt beleefd. Dit zijn heel moeilijke momenten maar ze kunnen een mogelijkheid bieden om afscheid te nemen van de overledene.
Bewustwording en het ten volle doordringen van het verlies
Na verloop van tijd kan het besef dat de dierbare er niet meer is geleidelijk doordringen alsook het besef dat dit onherroepelijk is. Dit kan een reactie van verzet oproepen want dit gaat niet zomaar; u wilt de overledene behouden, terughalen. U kunt hem of haar zoeken of u kunt tegen de dierbare praten, in de hoop een antwoord te krijgen. Vooral de eerste tijd na het overlijden kunnen zich heel levendige beelden van de overledene en allerlei herinneringen aan u opdringen. Ook kan het vaak voorkomen dat mensen hallucinaties hebben; zij zien de overledene zitten, ze horen zijn stem en dergelijke. Dit is een normaal verschijnsel tijdens een rouwproces, dat in de loop van de tijd vanzelf weer afneemt.
In deze periode kunnen een aantal gevoelens naar boven komen:
Kwaadheid : soms kunnen mensen heel wat boosheid voelen die kan gericht zijn naar allerlei verschillende personen. U kunt als nabestaande boos zijn op dokters en hulpverleners die volgens u niet genoeg gedaan hebben. U kunt kwaad zijn op God, die dit allemaal heeft toegelaten. U kunt woedend zijn op de overledene omdat het voor u lijkt alsof die u in de steek heeft gelaten en u deze ellende heeft aangedaan. U kunt ook boos zijn op andere mensen, die u niet begrijpen, u niet goed opvangen, niet genoeg naar u willen luisteren enz. U kunt jaloers zijn op anderen die geen verlies hebben geleden. Het is heel gebruikelijk dat nabestaanden sneller geïrriteerd en prikkelbaar zijn, ook al weten ze zelf vaak niet precies waarom.
Schuldgevoel : het kan ook gebeuren dat u boos bent op uzelf. Nabestaanden vragen zich onvermijdelijk af wat hun rol was in het ontstaan of in stand blijven van de problemen die de overledene ervaarde. In hoeverre zijn ze ?medeplichtig? aan de zelfdoding? Men kan de periode voorafgaand aan het overlijden tot in details nagaan, trachten zijn relatie met de overledene te analyseren, zoeken naar dingen die men anders, misschien beter had kunnen doen. U kunt uzelf verwijten dat u bepaalde dingen gedaan of juist nagelaten hebt tov de dierbare persoon. U kunt uzelf verwijten dat u de dierbare niet voldoende hebt geholpen of bijgestaan, dat u het niet hebt zien aankomen, dat u de dood niet hebt voorkomen. Het komt regelmatig voor dat er aan de zelfdoding een periode van spanningen en problemen voorafgegaan. Dan kunt u als nabestaande het eerste moment een soort opluchting voelen, maar die opluchting kan ook weer tot een schuldgevoel leiden.
Zoeken naar een verklaring : na een ingrijpende gebeurtenis willen mensen weten wat er precies gebeurd is en waarom. U kunt op zoek gaan naar de omstandigheden rond het sterven, naar de antwoorden op al uw vragen. De vraag waarom iemand zichzelf heeft gedood blijft nabestaanden vaak heel lang bezighouden. Het is moeilijk om deze vragen te beantwoorden, omdat u een aantal dingen niet weet. De keuze voor het beëindigen van het leven heeft de overledene meestal in alle eenzaamheid gemaakt. De antwoorden op uw vragen zijn dan met de overledene in het graf verdwenen. De waarom - vraag zal waarschijnlijk wel nooit volledig beantwoord kunnen worden.
Schaamtegevoelens : nabestaanden kunnen zich vaak schamen over de zelfdoding. Ze kunnen bang zijn dat de buitenwereld een verkeerde indruk krijgt van de overledene en van henzelf. Dit gevoel kan er vaak toe leiden dat de nabestaande zich terugtrekt en steeds meer geïsoleerd geraakt van de buitenwereld.
Afwijzing : als nabestaande kunt u zich afgewezen voelen. Voor u kan het lijken alsof de overledene de dood heeft verkozen boven het leven met u. Het is mogelijk dat u zich aan de kant gezet voelt. Dit kan leiden tot sterke gevoelens van minderwaardigheid. Het kan gebeuren dat u aan uzelf begint te twijfelen of begint te denken dat u een slecht persoon bent. Uw gevoel van eigenwaarde en uw zelfvertrouwen kunnen aangetast worden. Daardoor kan het voor u moeilijk zijn om met nieuwe mensen in contact te komen omdat u bang bent opnieuw afgewezen te worden
Angst en depressie : daar een overlijden een enorm ingrijpende gebeurtenis is, kan deze dan ook heel heftige en onverwachte reacties en gevoelens uitlokken. Een onverwachts overlijden kan als gevolg hebben dat de nabestaande angst heeft om nog andere dierbaren te verliezen. De nabestaande kan ook angst hebben om alleen te moeten doorgaan en heeft schrik het niet aan te kunnen
Tijdens het rouwproces is het heel gebruikelijk dat er depressieve gevoelens optreden die kunnen gepaard gaan met gevoelens van lusteloosheid, wanhoop en eenzaamheid. Je hoort nabestaanden vaak zeggen ? Het zou me niets kunnen schelen als ik morgen ook zou doodgaan.? Hierbij kan vaak het gevoel komen dat er niemand is die kan helpen.
Lichamelijke klachten : rouwen kan gepaard gaan met allerlei lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, duizeligheid, verlies van eetlust of juist te veel eten, vermoeidheid, slecht slapen, een krop in de keel hebben, ?. Ook vergeetachtigheid en concentratiestoornissen kunnen voorkomen na een overlijden.
Het herstel, zich aanpassen aan de omgeving zonder de overledene
Na verloop van (soms een lange) tijd wordt de hevige pijn van het rouwen minder sterk. Geleidelijk aan nemen de depressieve en sombere gevoelens af en zal het al af en toe mogelijk zijn om met andere dingen bezig te zijn en aan andere dingen te denken. De interesse in sociale contacten en bezigheden kan met momenten toenemen. U zal al eens aan de toekomst kunnen denken.
Het verlies zal stukje bij stukje geïntegreerd worden in uw verdere leven; degene die u hebt verloren, kan bij wijze van spreken verder leven binnen in u.
Het einde van het rouwproces
Door een aantal factoren zoals de aard van de relatie of wie u bent, is het vrij moeilijk om een termijn op het rouwproces te zetten. De duur van rouw kan verschillen van persoon tot persoon en kan variëren van enkele maanden tot een aantal jaren. Veel hangt natuurlijk af van wie men heeft verloren als nabestaande en wat die persoon voor u betekende.
Wanneer de periode van hevige pijn en heftige emoties voorbij zijn, blijven het verlies en de herinneringen aan de overledene bestaan. U kunt er nog steeds verdrietig om worden want verwerken betekent niet dat u vergeet. Verwerken houdt meer in dat men met het verlies leert leven. Verwerken betekent dat het meer en meer mogelijk wordt voor de nabestaande om de overledene los te laten en hem of haar een speciale plaats te geven in het leven zonder hem of haar ooit te vergeten.
Een rouwproces verloopt in golven: de emoties kunnen soms heel sterk opkomen om dan weer stilletjes aan te verdwijnen. Het kan vooral op speciale dagen voorkomen dat u het extra moeilijk hebt. Vakanties, feestdagen, de verjaardag van de overledene en de sterfdag kunnen vaak de herinneringen aan de overledene nog sterker naar boven brengen waardoor de pijn en het verdriet weer in alle hevigheid tevoorschijn kunnen komen.
!!! Wat hier boven staat beschreven, geeft enkel aan wat u kunt voelen of meemaken. Het is niet zo dat u dit moet meemaken. Er is namelijk geen juiste of foute manier van rouwen. Het belangrijkste is dat u vindt wat het beste is voor u. Iedereen rouwt op zijn eigen manier.
Wat kan er gedaan worden om te helpen? Wat kunt u zelf doen?
U kan uzelf helpen door informatie over rouw door te nemen om op die manier uw eigen reacties beter te begrijpen en ook te aanvaarden. Dit kan op verschillende manieren worden gedaan: door erover te praten met anderen die ook een verlies hebben ervaren of door erover te lezen. Verder in de brochure kunt u hierover meer lezen.
Schaam u niet voor uw reacties ook al lijken uw emoties en reacties soms heel vreemd of ?gek? te zijn. Vergeet niet dat u aan het rouwen bent en dat u waarschijnlijk niet de enige bent die zo reageert. Probeer uw gevoelens niet te onderdrukken uit schaamte want juist het onderdrukken van gevoelens of gedachten maakt vaak dat ze nog veel hardnekkiger worden.
Gun uzelf voldoende tijd om te rouwen en om te rusten. Rouwen kost energie dus probeer ervoor te zorgen dat u voldoende gelegenheid hebt om weer bij te komen en nieuwe energie op te doen. Ontzie uzelf een beetje.
Wanneer u erover kunt praten, kan dit opluchten en voor een stukje helpen. Wanneer u over uw gevoelens kunt praten, helpt dit vaak om ze te verzachten en u zal zich minder eenzaam voelen. De beste manier om dit te doen, is om mensen te proberen vinden die u kunt vertrouwen en die goed reageren op uw verhaal. U kan ze het best vertellen waar u behoefte aan hebt, zodat ze weten hoe ze u kunnen helpen.
Vooral in het begin van het rouwproces is het verstandig om geen belangrijke beslissingen te nemen. Het is beter om, indien mogelijk, deze beslissingen even uit te stellen totdat u weer beter in staat bent om de gevolgen ervan te overzien.
Het komt vaak voor dat nabestaanden achterblijven met schuldgevoelens maar vergeet niet dat de zelfdoding niet uw keuze was. Als jij het echt voor het zeggen had kunnen hebben, was dit naar alle waarschijnlijkheid niet gebeurd.
Indien u de behoefte hebt om hulp te zoeken, sta dit dan uzelf toe. Dit is zeker geen teken van zwakte, maar een manier om iets aan uw problemen te doen. U kunt begeleiding vragen bij het rouwproces. Verder in deze brochure vindt u daar meer info over.
Wat kunnen anderen doen om te helpen?
Mensen uit de omgeving weten vaak niet hoe te reageren na een overlijden en het komt regelmatig voor dat ze de nabestaanden dan proberen te vermijden. Vooral na een zelfdoding kan dit voorkomen. Vaak komt dit voort uit een angst om de nabestaande niet te kwetsen. Er kan hierbij echter maar één raad worden gegeven: wees eerlijk. Wanneer u niet goed weet hoe u het best reageert tov de nabestaande, zeg dit dan eerlijk ipv niets meer van u te laten horen.
Voor de nabestaande is het belangrijk dat ze kunnen uithuilen en praten over hun gevoelens als ze daar nood aan hebben zonder dat iemand hen zegt dat ze zich moeten herpakken of er zich over zetten. Het heeft totaal geen zin om een rouwende te vertellen hoe hij of zij zich zou moeten voelen of gedragen. Wanneer u iemand echt wilt bijstaan, zult u zich moeten aanpassen aan de eigen manier en tempo van verwerken.
De beste manier is gewoon aan een nabestaande vragen hoe u kunt helpen en waar hij of zij het meest aan kan hebben. Soms kan het zijn dat de nabestaande het meest nood heeft aan praktische hulp want dit kan de druk verminderen. Er kunnen echter ook momenten zijn dat de nabestaande meer behoefte zal hebben aan iemand om mee te praten. Of gewoon iemand die luistert en bereid is om erbij te zijn gedurende de moeilijke momenten.
Het is belangrijk om de nabestaande voldoende tijd en ruimte te geven om te leren omgaan met het verlies. Men mag niet te snel teveel verwachten van de nabestaande. Nabestaanden kunnen ook heel onverwacht reageren en heftige emoties komen heel vaak voor na een verlies. Het uiten van de gevoelens kan op het moment zelf soms wel een beetje naar of schrikwekkend zijn, maar het is voor de nabestaande vaak de enige manier om ze kwijt te geraken.
Nabestaanden kunnen soms ook gedrag vertonen dat voor u vreemd of zinloos kan lijken (bv. Zoeken naar de dierbare, het ontkennen van de doodsoorzaak, hevige schuldgevoelens of woede). Men moet hierbij steeds begrijpen dat dit vaak voorkomende en normale reacties zijn in het rouwproces. Probeer enkel en alleen te luisteren of te praten zonder uw eigen oordeel te vellen.
Zelfdoding
Zoals reeds eerder vermeld zullen nabestaanden van zelfdoding sterker nog dan bij andere onbegrijpelijke gebeurtenissen zoeken naar een antwoord op de waarom-vraag'. Voor de nabestaanden kan het soms allemaal zo onbegrijpelijk lijken en kunnen ze soms het gevoel hebben dat een verklaring alvast een deel van het verdriet kan wegnemen. Het kan echter vaak voorkomen dat een zelfdoding een mysterie blijft dat nooit volledig kan verklaard worden.
Hoe komt het dat mensen suïcide plegen? Uit de literatuur blijkt alleszins dat deze vraag niet zo eenvoudig te beantwoorden is; elk pad dat naar suïcide leidt is anders. Het is ook duidelijk dat bijna twee dezelfde geschiedenissen bij de één wel en bij de ander niet tot zelfdoding kunnen leiden.
Wat betreft zelfdoding moet men ervoor opletten dat men zoiets gecompliceerds als suïcide niet tracht te verklaren vanuit één achtergrondkenmerk zoals bijvoorbeeld een gebroken gezin of een afgesprongen relatie. De meeste mensen die in een moeilijk gezin opgroeien of die een gebroken relatie achter de rug hebben, hebben hier geen problemen mee.
De naaste omgeving denkt in eerste instantie vaak aan een directe aanleiding als oorzaak van de zelfdoding en meestal denkt ze daarbij aan iets dat er net aan vooraf ging (een ruzie, een teleurstelling, een frustratie,?). Het kan inderdaad gebeuren dat bij jongeren iets dat op het eerste zicht banaal lijkt (zoals bijvoorbeeld het afspringen van een relatie) voorafgaat aan de suïcide. Als nabestaande kan u dan het gevoel hebben dat deze verklaring te simpel lijkt. En dit is ook zo. Eigenlijk is het beter om zo'n gebeurtenis te zien als de druppel die de emmer deed overlopen. Dat is eigenlijk zo voor alle risicofactoren voor suïcidaal gedrag; het is pas in combinatie met andere factoren dat ze een belangrijke rol van betekenis gaan spelen.
Uit onderzoek is gebleken dat er verschillende risicofactoren zijn voor suïcide waarbij we kunnen denken aan psychologische stoornissen zoals depressie, schizofrenie, angststoornissen, persoonlijkheidsstoornissen.
Er zijn echter nog een aantal psychologische kenmerken die voor veel suïcides opgaan:
* Suïcide is vaak een oplossingsgedrag
Men probeert een oplossing te zoeken voor een probleem, dat veel lijden veroorzaakt voor de persoon en dit lijden wil en kan men ook vaak niet langer dragen.
* Het (onmiddellijke) doel van suïcide is gewoonlijk het stopzetten van alle denken.
Het onmiddellijke doel van suïcide is doorgaans niet de dood. Het gaat er veel meer om om af te zijn van het bewustzijn, van het steeds weer nadenken over alle problemen, van het continue piekeren en van het gevoel hebben er niet meer uit te geraken. De dood is vaak het middel om dit te bereiken.
* Een heel centrale gedachte bij suïcide is gewoonlijk hopeloosheid en hulpeloosheid.
Hopeloosheid, dat is het idee: het zal niet veranderen, het wordt nooit meer goed' en hulpeloosheid is : ik kan mij niet helpen en iemand anders ook niet'. De persoon beseft dus dat het heel slecht met hem of haar gaat en daarbij komt dan nog het gevoel of de overtuiging dat dit niet zal overgaan want er is niemand die hem of haar kan helpen, ook hij of zij zelf niet. Dit is een grote stap naar zelfdoding.
* Vaak is er sprake van depressie.
Uit onderzoek blijkt dat een groot percentage van de mensen die suïcide hebben gepleegd depressief waren en onder depressieve patiënten blijkt het voorkomen van zelfdoding het hoogst te zijn.
* Suïcide wordt gewoonlijk gekenmerkt door een dubbele houding.
Men wil en doet het ene en tegelijkertijd wil en doet men ook het andere. Beiden zijn echt. Of men wil uit een onmogelijke situatie en tegelijkertijd hunkert men naar hulp en opvang.
Langs de ene kant wil men er niet meer zijn en langs de andere kant wil men wel verder leven maar dan zonder problemen.
* Suïcidaal gedrag vindt gewoonlijk plaats in een toestand van blikvernauwing.
De persoon heeft gewoonlijk een te beperkt aantal opties waaruit hij naar zijn gevoel kan kiezen.
Het punt is, men ziet vaak geen andere uitweg dan die suïcide. Op dat moment ziet hij of zij geen andere oplossingen meer. Hij of zij ziet zichzelf op dat moment ook eerder als een last voor de omgeving en wil hen hiermee verdere problemen besparen.
__________________________________________________________________
Deze brochure werd samengesteld door Gwendolyn Portzky en Prof. Kees van Heeringen.
Verschillende gelijkaardige informatiebrochures en bronnen werden geraadpleegd, o.a.:
'Informatiebrochure rouwverwerking' van het UZ Gent samengesteld door Daniel Spooren, Els Merlevede en Hilde Henderick waarbij we onze dank willen betuigen aan Els Merlevede voor haar deskundig advies.
'Verdriet en Rouw-Gids voor hulpverleners en therapeuten' J.W. Worden (1992 - Swets & Zeitlinger B.V., Amsterdam)
'Helpen bij verlies en verdriet- Een gids voor het gezin en de hulpverlener' Manu Keirse (1995 - Lanno)
'Verder- Over rouw na suicide' Anne Polet (1989 - Acco, Amersfoort/ Leuven)